Xét nghiệm thận khi uống PrEP: Khi nào cần kiểm tra và những ai cần lưu ý?

1. Uống PrEP có ảnh hưởng đến thận không?

Một số loại PrEP đường uống có chứa tenofovir disoproxil fumarate (TDF), thường kết hợp với emtricitabine (FTC). Đây là những hoạt chất được sử dụng rộng rãi trong dự phòng HIV.

Ở một số người, tenofovir có thể gây giảm nhẹ chức năng thận. Phần lớn những thay đổi này không đáng kể và có thể hồi phục sau khi ngừng thuốc theo hướng dẫn chuyên môn. Tuy nhiên, một số trường hợp hiếm gặp có thể xuất hiện tổn thương thận nghiêm trọng hơn.

Điều này không có nghĩa là tất cả người dùng PrEP đều sẽ bị suy thận. Nguy cơ phụ thuộc vào chức năng thận ban đầu, tuổi tác, bệnh nền, loại thuốc sử dụng và các thuốc dùng đồng thời.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), người sử dụng PrEP đường uống có chứa TDF hoặc TAF cần được đánh giá chức năng thận trước khi bắt đầu và theo dõi định kỳ theo chỉ định. Trong khi đó, PrEP dạng tiêm cabotegravir không yêu cầu theo dõi chức năng thận thường quy vì lý do độc tính trên thận của thuốc.

2. Vì sao cần xét nghiệm chức năng thận trước và trong khi dùng PrEP?

Thận có nhiệm vụ lọc chất thải khỏi máu, điều hòa nước và điện giải, đồng thời góp phần duy trì sự ổn định của cơ thể. Khi chức năng thận suy giảm, khả năng đào thải một số loại thuốc cũng có thể bị ảnh hưởng.

Xét nghiệm chức năng thận giúp bác sĩ:

• Đánh giá tình trạng thận trước khi bắt đầu sử dụng PrEP.
• Xác định người dùng có phù hợp với phác đồ dự phòng dự kiến hay không.
• Phát hiện sớm những thay đổi chức năng thận trong quá trình sử dụng thuốc.
• Quyết định có cần theo dõi thường xuyên hơn, điều chỉnh kế hoạch điều trị hoặc cân nhắc phương án dự phòng HIV khác hay không.

Đặc biệt, người mắc bệnh thận mạn, đái tháo đường hoặc tăng huyết áp nên trao đổi với bác sĩ về kế hoạch xét nghiệm phù hợp.

3. Những xét nghiệm thận nào thường được thực hiện khi uống PrEP?

Xét nghiệm creatinine máu

Creatinine là chất thải được tạo ra từ hoạt động của cơ bắp và được thận đào thải. Nồng độ creatinine trong máu có thể giúp đánh giá chức năng lọc của thận.

Tuy nhiên, chỉ số này cần được diễn giải cùng với tuổi, giới tính, khối lượng cơ và các yếu tố lâm sàng khác. Một kết quả creatinine nằm trong giới hạn tham chiếu không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với chức năng thận hoàn toàn bình thường.

Đánh giá eGFR hoặc độ thanh thải creatinine

eGFR là mức lọc cầu thận ước tính, giúp đánh giá khả năng lọc máu của thận. Trong khi đó, độ thanh thải creatinine ước tính (eCrCl) là chỉ số được sử dụng trong hướng dẫn kê đơn một số phác đồ PrEP.

Với PrEP chứa TDF/FTC, CDC sử dụng ngưỡng eCrCl trên 60 mL/phút để đánh giá điều kiện sử dụng. Với TAF/FTC, ngưỡng theo hướng dẫn Hoa Kỳ là eCrCl từ 30 mL/phút trở lên, nhưng phác đồ này chỉ phù hợp với những nhóm phơi nhiễm được phê duyệt.

Lưu ý: eGFR và eCrCl là hai chỉ số khác nhau, không nên tự thay thế cho nhau khi quyết định dùng thuốc. Bác sĩ sẽ căn cứ vào loại PrEP, kết quả xét nghiệm và hướng dẫn chuyên môn áp dụng.

Xét nghiệm nước tiểu khi cần thiết

Tùy tình trạng sức khỏe, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm nước tiểu để tìm protein, glucose hoặc các dấu hiệu bất thường khác. Những xét nghiệm bổ sung này đặc biệt hữu ích khi nghi ngờ có bệnh thận hoặc có dấu hiệu tổn thương ống thận.

Không phải người dùng PrEP nào cũng cần thực hiện toàn bộ các xét nghiệm trên ở mọi lần tái khám.

4. Khi nào cần xét nghiệm thận khi uống PrEP?

Thời điểm kiểm tra phụ thuộc vào loại thuốc, tuổi, bệnh nền và kết quả xét nghiệm trước đó.

Theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về PrEP đường uống chứa TDF, có thể tham khảo lịch theo dõi sau:

• Người dưới 30 tuổi, không có bệnh nền liên quan đến thận: xét nghiệm chức năng thận khi bắt đầu và theo dõi tiếp có thể không bắt buộc trong mọi trường hợp.
• Người từ 30–49 tuổi, không có yếu tố nguy cơ: có thể xét nghiệm một lần khi bắt đầu hoặc trong vòng 1–3 tháng đầu; việc theo dõi tiếp phụ thuộc vào kết quả ban đầu và đánh giá lâm sàng.
• Người từ 50 tuổi trở lên: nên được đánh giá chức năng thận khi bắt đầu và cân nhắc kiểm tra định kỳ mỗi 6–12 tháng.
• Người có bệnh thận, đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc kết quả chức năng thận giảm trước đó: nên được đánh giá khi bắt đầu và thường cần theo dõi mỗi 6–12 tháng hoặc thường xuyên hơn theo chỉ định.

5. Những ai cần đặc biệt lưu ý khi dùng PrEP?

Một số nhóm nên trao đổi kỹ với bác sĩ về nguy cơ ảnh hưởng đến thận.

Người mắc đái tháo đường: Đường huyết tăng kéo dài có thể gây tổn thương thận. Việc theo dõi cả đường huyết và chức năng thận giúp đánh giá sức khỏe tổng thể tốt hơn.

Người bị tăng huyết áp: Huyết áp không được kiểm soát có thể làm tăng nguy cơ bệnh thận mạn.

Người có tiền sử bệnh thận hoặc sỏi thận: Cần thông báo cho bác sĩ về chẩn đoán trước đây, các lần xét nghiệm và thuốc đang sử dụng. Sỏi thận không tự động đồng nghĩa với việc không thể dùng PrEP, nhưng cần đánh giá cụ thể.

Người lớn tuổi: Chức năng thận có thể giảm dần theo tuổi, ngay cả khi chưa xuất hiện triệu chứng rõ ràng.

Người dùng nhiều loại thuốc: Một số thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAID), chẳng hạn ibuprofen hoặc diclofenac, có thể ảnh hưởng đến thận trong những hoàn cảnh nhất định. Hãy cung cấp đầy đủ danh sách thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung cho bác sĩ.

6. Nếu xét nghiệm thận bất thường, có cần ngừng PrEP ngay không?

Không nên tự ý ngừng PrEP chỉ vì một kết quả creatinine tăng hoặc eGFR giảm. Kết quả bất thường có thể liên quan đến mất nước, bệnh lý khác, thuốc đang dùng hoặc thay đổi chức năng thận thực sự.

Bác sĩ có thể yêu cầu xét nghiệm lại, đánh giá xu hướng thay đổi của chỉ số và kiểm tra những nguyên nhân liên quan. Nếu chức năng thận không đáp ứng điều kiện sử dụng phác đồ hiện tại, bác sĩ sẽ cân nhắc phương án phù hợp hơn.

Đối với PrEP chứa TDF, độ thanh thải creatinine dưới 60 mL/phút là ngưỡng không phù hợp để bắt đầu phác đồ này theo hướng dẫn CDC. Nếu đã sử dụng thuốc, việc xử trí cần căn cứ vào kết quả xác nhận, loại thuốc và đánh giá chuyên môn.

Nếu xuất hiện tiểu ít bất thường, phù, khó thở hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh chóng, hãy đến cơ sở y tế để được đánh giá kịp thời.

7. Làm thế nào để sử dụng PrEP an toàn hơn?

Để duy trì hiệu quả dự phòng HIV và bảo vệ sức khỏe thận, người dùng nên:

• Khám và xét nghiệm theo lịch được tư vấn.
• Uống thuốc đúng phác đồ, không tự ý thay đổi liều.
• Thông báo tiền sử bệnh thận, đái tháo đường, tăng huyết áp và các thuốc đang sử dụng.
• Không tự mua thuốc hoặc tự chuyển sang một phác đồ PrEP khác khi có kết quả xét nghiệm bất thường.
• Tái khám đúng hẹn và trao đổi với nhân viên y tế nếu có triệu chứng mới.

Bên cạnh theo dõi chức năng thận, người dùng vẫn cần xét nghiệm HIV định kỳ và thực hiện những kiểm tra khác theo hướng dẫn của cơ sở cung cấp PrEP.

Câu hỏi thường gặp

Uống PrEP lâu dài có gây suy thận không?

Không phải ai dùng PrEP lâu dài cũng bị suy thận. TDF có thể gây thay đổi chức năng thận ở một số người, nhưng các trường hợp tổn thương nặng tương đối hiếm. Theo dõi phù hợp giúp phát hiện vấn đề sớm.

Người mắc đái tháo đường có thể uống PrEP không?

Có thể trong một số trường hợp, nhưng cần đánh giá chức năng thận và lựa chọn phác đồ phù hợp. Đái tháo đường là yếu tố nguy cơ khiến bác sĩ cần chú ý hơn đến việc theo dõi thận.

Đang uống PrEP có cần xét nghiệm thận mỗi ba tháng không?

Không phải tất cả mọi người đều cần xét nghiệm thận mỗi ba tháng. Tần suất phụ thuộc vào phác đồ, bệnh nền, tuổi và kết quả trước đó. Lịch xét nghiệm HIV có thể thường xuyên hơn lịch xét nghiệm thận.

Kết luận

Xét nghiệm thận khi uống PrEP là một phần quan trọng trong quá trình sử dụng PrEP đường uống ở những người cần theo dõi chức năng thận. Việc kiểm tra creatinine, eGFR hoặc eCrCl theo chỉ định giúp bác sĩ đánh giá mức độ an toàn của phác đồ và phát hiện sớm những thay đổi bất thường.

Nếu đang sử dụng PrEP và có bệnh nền như đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc bệnh thận, hãy chủ động trao đổi với nhân viên y tế để xây dựng lịch theo dõi phù hợp. Đừng để nỗi lo về tác dụng phụ khiến bạn tự ý ngừng biện pháp dự phòng HIV khi chưa có tư vấn chuyên môn.

G3VN khuyến khích cộng đồng chủ động tìm hiểu kiến thức sức khỏe tình dục, xét nghiệm định kỳ và tiếp cận dịch vụ PrEP từ những cơ sở y tế đáng tin cậy.

Nguồn tham khảo bên ngoài